Marina Abramovic – Wat leeft er in ons?
We kennen het beeld van Jezus aan het kruis. Het is misschien wel de meest vertoonde afbeelding in de figuratieve kunst. Maar wat kregen gekruisigden te verduren, compleet weerloos vastgespijkerd aan het hout en overgeleverd aan de willekeur van mensen?
Kruisigen was een publieke executie die moest afschrikken. In het Romeinse Rijk werden mensen langs de kant van de weg opgehangen, soms met tientallen of zelfs honderden tegelijk. Het kon er extreem wreed aan toegaan. Een gekruisigde werd naakt aan balken vastgespijkerd en zo te schande gemaakt. Soms werd het lichaam opengesneden of werden lichaamsdelen afgehakt, werden ogen uitgestoken of tongen uitgerukt. De veroordeelden bleven urenlang hangen voordat ze stierven, soms zelfs enkele dagen. Uiteindelijk gingen ze dood door uitputting, uitdroging en bloedverlies. In hun doodstrijd moesten ze ook nog de onvoorspelbare reacties van voorbijgangers ondergaan, hun spotternijen en sadistische spelletjes. In Israël had de godsdienst weliswaar een temperende invloed op wellust en wreedheden, maar ook hier riep elke kruisiging het slechtste in mensen naar boven.
Hebben we ons ooit ingeleefd wat het voor Jezus geweest moet zijn om daar te hangen? De man die geen zonde kende, die altijd trouw was en het beste zocht voor iedereen? ‘Er is niemand die mij helpt,’ lezen we in Psalm 22, waar een lijden wordt beschreven dat erg aan Jezus’ kruisiging doet denken. ‘Een troep stieren staat om mij heen, buffels van Basan omsingelen mij, roofzuchtige, brullende leeuwen sperren hun muil naar mij open.’
Ik moest aan deze woorden denken toen ik kennismaakte met Rythm 0, een zes uur durende voorstelling van de Servische kunstenares Marina Abramovic (1946), die experimenteert met haar lichaam en gevoelens als kunstobject. Op een overzichtstentoonstelling van haar werk in het Stedelijk Museum in Amsterdam stond een tafel die ze voor de voorstelling in Napels gebruikt had. Ze had daar in een zaal een performance op touw gezet waarbij ze niets anders zou doen dan daar doodstil staan, terwijl het publiek met haar mocht doen wat het wilde. Misschien had ze daarbij gedacht aan de bespotting en kruisiging van Jezus, indachtig haar grootmoeder, met wie ze in haar kinderjaren naar de kerk ging. In ieder geval had ze op de tafel die ze naast zich had geplaatst op een wit kleed 72 objecten uitgestald, zoals honing, een schaar, een veer, een roos op een stengel, brood en wijn, maar ook touw, spijkers, een hamer en een pistool met losse kogels. Allemaal attributen om te gebruiken. 72 in totaal, het getal van de volken: iedereen was uitgenodigd om deel te nemen aan deze performance.
Schuchter kwamen de eerste bezoekers binnen. Ze reageerden aanvankelijk vriendelijk. Voerden de kunstenares chocola, gaven haar een roos in handen. Ook werd ze gekust en geaaid. Maar naarmate het publiek toestroomde veranderde de sfeer. Mensen werden baldadig, handtastelijk, agressief. Iemand begon met een mes haar kleren van haar lichaam los te snijden. Een ander sneed in haar huid en likte haar bloed. Weer iemand anders goot water over haar hoofd. Ze werd betast, kreeg doorns in haar huid gedrukt. Marina deed niets en bleef in haar rol, zelfs toen de tranen over haar wangen rolden. Ze werd in een jas gesjord, met kettingen en touwen omwikkeld en op de tafel gelegd. Iemand stak een mes tussen haar benen. Een vrouw laadde de pistool, gaf die haar in handen, duwde het wapen tegen haar hoofd. Ze begon Marina’s vinger om de trekker te vouwen. Op dat moment hield het publiek het niet meer en brak er tumult uit. Suppoosten grepen in en gooiden het pistool uit het raam. ‘Precies na zes uur kwam Marina uit haar rol,’ vertelde een kunstcriticus die als ooggetuige alles registreerde. ‘Vervolgens maakte het publiek zich vlug uit de voeten.’
Precies zes uur had Jezus aan het kruis gehangen en de spotternij van mensen ondergaan, voordat Hij riep: ‘Het is volbracht!’ In die uren konden we Hem horen zeggen: ‘Vader vergeef het hun, ze weten niet wat ze doen.’ Natuurlijk weten we wat we doen als we onze destructieve neigingen volgen. Iedereen weet dat. Maar we hebben er geen idee van dat de machten waar we in een onbewaakt ogenblik speelbal van kunnen worden door Jezus zijn verslagen, daar aan het kruis. Totdat we voor het kruis durven gaan staan en het geloven.
Doorlezen: Johannes 19:30; Lucas 23:34.
Marina Abramovic (1946): Rythm 0, 1974, Performance, Napels, Italië.
Willem de Vink
